Терроризм жана экстремизм — бул глобалдык оюнчулардын таасиринин куралы
Үстүбүздөгү жылдын 16-июнь күнү “Терроризм, экстремизм жана сепаратизмсиз дүйнө: ШКУ жана Борбордук Азия өлкөлөрүнүн глобалдык коопсуздук системасындагы ролу” аттуу тегерек стол “Ой Ордо” эксперттик демилгелер борбору тарабынан уюштурулду.
Иш-чарага Кыргызстандын алдыңкы саясат талдоочулары катышып, дүйнө укмуштуудай өйдө-ылдый болуп, кылым өзгөрүп жаткан кезеңде жашап жатканыбызды айтып, ар бир “коркунучка” атайын көмөк көрсөтүп, өз максатына ылайык колдонуп жаткан күчтөрдүн бар экендигин баса белгилешти.
“Борбордук Азиянын туруктуулугу глобалдык коопсуздуктун ачкычы болуп саналат. Бүгүнкү күндө бул жөн гана коопсуздук маселеси эмес, ошондой эле терроризм, экстремизм жана сепаратизм мындан ары жөн гана жергиликтүү коркунучтар эмес экенин эске алганда, эгемендүү мамлекеттердин глобалдык башаламандык доорунда аман калышы тууралуу да терең ойлонуу зарыл. Бул коркунучтар биздин чек араларыбыздын жана коомубуздун күчүн сынаган гибриддик согуштун куралдары десек болот”, – деген ою менен “Биздин Эл” саясий партиясынын төрагасы Самат Каниметов бөлүштү.
Терроризм, экстремизм жана сепаратизм көйгөйү барган сайын кеңири жана көп катмарлуу болуп баратканына, бул дүйнөдө акыркы жылдары болуп жаткан окуялардын натыйжасы экендигине саясат таануучу Кубан Таабалдиев көңүл бурду.
Ал Борбордук Азиянын коопсуздугу аймактык деңгээлде чагылдырылган глобалдык геосаясий процесстер менен тыгыз байланышта деген ойду колдоду. Буга байланыштуу, анын пикири боюнча, Борбор Азияда эмес, Фергана өрөөнүндө РАТС (регионалдык антитеррордук структура) түзүү маселесин кароо замандын талабы.
“Бул КМШ, ЖККУ жана ШКУ өлкөлөрүнө каршы олуттуу, ири террордук акциялардын баштапкы этабы болушу мүмкүн болгон эң көйгөйлүү чекит, — деп билдирди баяндамачы.
“Жогорку билим радикалдуу идеялардан коргонууга кепилдик бербейт. Борбордук Азия жана ШКУ өлкөлөрүндөгү коомдук жана саясий талкууларда билим берүү радикалдашуу коркунучун азайтат деген пикир кеңири тараган. Жогорку билимдүү адамдарда сынчыл ой жүгүртүү өнүккөн, кесиптик өнүгүү үчүн көбүрөөк мүмкүнчүлүктөр бар жана ошондуктан экстремисттик идеяларга азыраак дуушар болушат деп болжолдонууда. Бирок, заманбап изилдөөлөр алда канча татаал көрүнүштү ачып берет”, – деген ою менен Социология илимдеринин кандидаты, Кыргызстан эл аралык университетинин доцентинин милдетин аткаруучу Максат Мамырканов бөлүштү.
Ал: “Биз билим берүү деңгээли менен жаштардын радикалдашуусу ортосундагы байланышты изилдөөгө, ошондой эле жаштардын экстремисттик кыймылдарга аралашуу коркунучун чындап жогорулаткан же азайткан факторлорду аныктоого багытталган изилдөө жүргүздүк. Изилдөөнүн негизги жыйынтыктарынын бири — жогорку билим берүү радикалдашууга каршы “вакцина” деген кеңири тараган түшүнүктү жокко чыгаргандыгы болду”.
Анын айтымында, Диего Гамбетта менен Стефан Хертогдун “Жихад инженерлери” аттуу изилдөөсү 2016-жылы жарык көргөн. Авторлор ар кайсы өлкөлөрдөн келген радикалдашкан адамдардын 404 өмүр баянын талдап чыгышкан жана күтүүсүз жыйынтыкка келишкен: алардын 69% га жакыны жогорку билимдүү, ал эми алардын келип чыккан өлкөлөрүндө жогорку билимдин орточо көрсөткүчү 12% дан 23% га чейин гана болгон.
Бул топтун кесиптик курамы дагы күтүүсүз болду. Диплом ээлеринин дээрлик 44% инженерлер болгон. Экстремисттик уюмдардын лидерлеринин арасында жогорку билимдүү адамдардын үлүшү 88% га жетип, болжол менен ар бир бешинчиси илимий даражага ээ болгон. Лидерлер боюнча маалыматтар өзгөчө маанилүү: алардын ичинен 88% жогорку окуу жайын бүтүргөн, ал эми 20% PhD даражасына ээ болгон.
“Бул маалыматтар радикалдашуу сабатсыздыктын же билимдин жоктугунун гана натыйжасы эмес экенин көрсөтүп турат. Тескерисинче, тобокелдик тобуна көбүнчө жогорку билим деңгээли жана олуттуу кесиптик амбициялары бар адамдар кирет.
Диплом алуу менен жаш адис абройлуу жумушка, жогорку кирешеге жана коомдук таанууга ишенет. Бирок иш жүзүндө ал жумушсуздукка, коррупцияга, айлык акынын төмөндүгүнө дуушар болушу мүмкүн. Мындай акыйкатсыздык көпчүлүктү башка жолдорго түртүп, ар кандай радикалдуу агымдардарга кирүүгө өбөлгө болуусу мүмкүн”, — деп баса белгиледи социолог.
Анын айтымында Борбордук Азияда эң туруктуу мифтердин бири — жакырчылык радикалдашуунун негизги себеби деген түшүнүк бар. Бирок, көпчүлүк заманбап изилдөөлөр жакырчылык менен экстремизмдин ортосундагы түз байланышты эч эле тастыктай албайт.
“Жогорку билим экстремизмге каршы вакцина эмес. Вакцина – бул критикалык ой жүгүртүү, диний сабаттуулук, социалдык адилеттүүлүк, санариптик гигиена жана жөн гана принциптерди жарыялоо эмес, көйгөйлөрүңүздү чечүүчү коомчулукка таандык болуу сезими. ШКУнун мындай коомчулукка айлануу мүмкүнчүлүгү бар, бирок ал үчүн саммиттерден жаштар менен системалуу иштөөгө, декларациялардан санариптик платформаларга, жабык жолугушуулардан ачык эксперттик талдоо жүргүзүүгө өтүү керек. Эгерде аймактын мамлекеттери өз технологияларын, экономикасын, маданиятын, коопсуздугун жана маалымат мейкиндигин биргелешип коргоону үйрөнбөсө, анда тышкы күч борборлору алар үчүн чечим кабыл алышат. Анан ал тургай расмий эгемендүүлүк акырындык менен чектелип калышы мүмкүн”, — сөзүн жыйынтыктады М. Мамырканов.
“Эл аралык террористтик жана экстремисттик уюмдар дүйнөлүк саясаттын куралдары болуп саналат. Ошондуктан, терроризм жана экстремизмсиз дүйнө реалдуу келечекке караганда утопияга көбүрөөк окшош”, — деген ою менен КР Президентинин кеңешчиси Марат Иманкулов бөлүштү.
Терроризм менен экстремизмден кутулуу идеясы, анын айтымында, бир гана учурда жетишилет — бүткүл дүйнөлүк дүйнөнү толугу менен өзгөртүп, эл аралык коопсуздук жана туруктуулук маселелерин кайра карап гана тим болбостон, бардык өлкөлөрдү эл аралык укуктун нормаларын сактоого мажбурлоо. Бирок, бул мүмкүн эмес экени анык.
“Азыркы учурда биз кээ бир мамлекеттер эл аралык укук системасынын негиздерин жөн эле көз жаздымда калтырбастан, жок кылып жатканын көрүп жатабыз, башкача айтканда, азыр дүйнөнү кайра бөлүштүрүүнүн жаңы толкуну жүрүп жатат. Дүйнөнүн ар кайсы аймактарындагы бардык согуштар жана чыр-чатактар дал ушул жаңы дүйнөлүк тартиптин калыптануу процессине жана дүйнөлүк ресурстар үчүн күрөшкө байланыштуу.
Теориялык жактан алганда, эгерде бардык өлкөлөр эл аралык коопсуздук жана тынчтык эрежелерин сактаса, анда терроризмге бир жумада чекит коюлушу мүмкүн. Бирок бул үчүн саясий эрк керек, тилекке каршы андай эркти азыркы тапта көрө алган жокмун”, — деп баса белгиледи М. Иманкулов.
Жылдыз КУЛУБАЕВА
